12. Μια γλαύκα, μα ποια γλαύκα… (ή, Άλλα τα μάτια του μπούφου κι άλλα της κουκουβάγιας)

Όπως έχω γράψει και σε προηγούμενο άρθρο, το τι μπορεί να χαρακτηριστεί «βλακεία» και τι «ευφυές» είναι πολλές φορές εντελώς σχετικό. Συχνά δε, ο χαρακτηρισμός αυτός ενδέχεται να μεταβάλλεται ανάλογα με τον τόπο και το χρόνο. Πέρα από τη σφαίρα των ιδεών, το φαινόμενο αυτό μπορεί να εμφανιστεί ακόμα και στο επίπεδο του συμβολισμού. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση της κουκουβάγιας.

Η Αθηνά κρατά μια περικεφαλαία και ένα δόρυ, ενώ δίπλα της πετά μια κουκουβάγια (περ. 490–480 πΧ). The Metropolitan Museum of Art. (Πηγή: Wikimedia)

Όπως λίγο-πολύ γνωρίζουμε όλοι, στην αρχαία Ελληνική μυθολογία η Αθηνά  ήταν η θεά της σοφίας. Σύμβολό της (αλλά και μια μεταμόρφωσή της, σύμφωνα με ορισμένους) ήταν η κουκουβάγια ή  γλαύξ (αιτ. γλαῦκα) στα αρχαία ελληνικά. Η Αθηνά αναφέρεται συχνά από τον Όμηρο ως Γλαυκώπις, δηλ. γαλανομάτα / αυτή η οποία έχει σπινθηροβόλο βλέμμα. Η κουκουβάγια διαθέτει σπινθηροβόλο βλέμμα, καθώς επίσης και την ικανότητα να βλέπει στο σκοτάδι (δηλ. αυτά που οι άλλοι δε μπορούν – την αθέατη πλευρά των πραγμάτων). Γι΄αυτό και οι αρχαίοι Έλληνες την επέλεξαν ως σύμβολο της σοφίας, ενώ οι Αθηναίοι αποφάσισαν να κοσμεί τη μία πλευρά των νομισμάτων τους (στην άλλη πλευρά ήταν η προτομή της Αθηνάς) από τον 6ο αιώνα πΧ και για τα επόμενα 400 χρόνια. Τα νομίσματα με την κουκουβάγια έμειναν γνωστά στην ιστορία ως «Αθηναϊκές Γλαύκες», έθεσαν τους βασικούς κανόνες της νομισματοκοπίας και αποτέλεσαν τη βάση των συναλλαγών σε ολόκληρο τον τότε κόσμο (κάτι δηλ. σαν το δολάριο της αρχαιότητας). Πολλούς αιώνες αργότερα, η γλαύκα εμφανίστηκε και πάλι στη μια όψη της σύγχρονης δραχμής, και μετέπειτα στο ελληνικό νόμισμα του 1 ευρώ.

Ασημένιο Αθηναϊκό τετράδραχμο, περ. 480–420 πΧ. (Πηγή: Wikimedia)

Όμως δεν συμμερίζεται όλος ο πλανήτης τον ενθουσιασμό των αρχαίων Ελλήνων για την κουκουβάγια. Σε αρκετές χώρες της Άπω Ανατολής η κουκουβάγια θεωρείται σύμβολο της βλακείας. Η Ολλανδική λέξη «uilskuiken» («νεοσσός κουκουβάγιας») χρησιμοποιείται ως προσβλητικός χαρακτηρισμός, συνώνυμος του βλάκα, ενώ υπάρχει κι ένα Ολλανδικό ρητό το οποίο λέει «τι χρησιμότητα έχουν ένα κερί και τα γυαλιά, αν η κουκουβάγια αρνείται να δει;»

Κατά το  Μεσαίωνα στην Ευρώπη οι κουκουβάγιες θεωρούνταν χαζές και ενίοτε διαβολικές βοηθοί των μαγισσών (επειδή προτιμούν το σκοτάδι από το φως) και αναπαρίστανται σε πολλούς πίνακες του Hieronymus Bosch ως σύμβολα της βλακείας ή/και του κακού. 

Λεπτομέρεια από τον πίνακα με τίτλο The Garden of Earthly Delights του Hieronymus Bosch (μετ. 1490 – 1510)

Το χειρόγραφο ζωολόγιο του Aberdeen (Aberdeen Bestiary) του 12ου αιώνα, αναφέρει σχετικά με την κουκουβάγια: «Η κουκουβάγια συμβολίζει όλους αυτούς που έχουν παραδοθεί στο σκοτάδι της αμαρτίας και αυτούς που φεύγουν μακριά από το φως της δικαιοσύνης. Ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως ένα από τα ακάθαρτα πλάσματα στο Λευιτικό. Κατά συνέπεια, μπορούμε θεωρήσουμε ότι η κουκουβάγια συμβολίζει κάθε είδους αμαρτωλό.» (και συνεχίζει με διάφορα άλλα ωραία κι ενδιαφέροντα…)

Η σελίδα από το ζωολόγιο του Aberdeen για την κουκουβάγια.

Το έργο «Ο ύπνος της λογικής γεννάει τέρατα» (μετ. 1797-1799) του Ισπανού ζωγράφου και χαράκτη Francisco Goya (1746 – 1828), αναπαριστά τον ίδιο να ακουμπάει το κεφάλι του σε ένα τραπέζι, καθώς κουκουβάγιες και νυχτερίδες τον περικυκλώνουν ενώ καλύπτει το κεφάλι με τα χέρια του. Τον 18ο αιώνα στην Ισπανία, η κουκουβάγια ήταν σύμβολο της ανοησίας, της βλακείας και της βρωμιάς.

Ο ύπνος της λογικής γεννάει τέρατα (μετ. 1797-1799) του Ισπανού ζωγράφου και χαράκτη Francisco Goya (1746 – 1828) [Πηγή: Wikimedia]

Βέβαια, δεν είναι μόνο «άλλοι» λαοί που υποτίμησαν την κουκουβάγια, την οποία οι αρχαίοι ημών πρόγονοι τόσο πολύ αγάπησαν. Αν και σήμερα η λέξη «γλαύκα» περιγράφει κάθε μέλος της βιολογικής τάξης Γλαυκόμορφα (Strigiformes), η οποία περιλαμβάνει περίπου 200 είδη, στην αρχαία Ελλάδα η «γλαύκα» (όπως αντίστοιχα στη σύγχρονη Ελλάδα η λέξη «κουκουβάγια») ταυτιζόταν με το είδος Μικρή Κουκουβάγια, η οποία επιστημονικά ονομάζεται Αθηνά η νυκτία (Athene noctua), έχει κίτρινα μάτια,  ύψος γύρω στα 22 εκ. και βάρος μόλις 180 γραμμάρια. Αυτό είναι προφανές από τις αναπαραστάσεις του πουλιού που υπάρχουν τόσο στα αρχαία νομίσματα όσο και στα αγγεία.

Μικρή Κουκουβάγια, Athene noctua (Πηγή: Wikimedia)

Υπάρχει όμως άλλη μια «γλαύκα», μεγαλύτερη σε μέγεθος (ύψος γύρω στα 70 εκ. – το μεγαλύτερο νυχτόβιο αρπακτικό της Ευρώπης). Η κοινή της ονομασία είναι «Μπούφος» (επιστημονική ονομασία Bubo) και παρόλο που επίσης έχει σπινθηροβόλο βλέμμα και βλέπει και κυνηγά στο σκοτάδι, το όνομά της στη σύγχρονη Ελλάδα αποτελεί συνώνυμο του βλάκα (ίσως γιατί τη μέρα παραμένει ακίνητη, με μισάνοιχτο στόμα κι ένα ελαφρώς «μπλαζέ» βλέμμα). Οι ουσιαστικές διαφορές του «βλάκα» μπούφου από την «σοφή» κουκουβάγια (εκτός από το μέγεθος φυσικά) είναι ότι, αντί για κίτρινα, τα μάτια του είναι πορτοκαλιά και φέρει δυο χαρακτηριστικούς θυσάνους φτερών στα αυτιά του.

Μπούφος (Πηγή: Wikimedia)

Παρατηρώντας τις διαφορές ανάμεσα στη Μικρή Κουκουβάγια και τον Μπούφο, πιστεύω ότι είναι προφανές πως η Αθηναϊκή Γλαύκα είναι σίγουρα η πρώτη (φανταστείτε την Αθηνά με ένα πουλί 70 πόντους να κάθεται στον ώμο της…). Από την άλλη, φαίνεται ότι αρκετοί σύγχρονοι γραφίστες δεν έχουν εντρυφήσει αρκετά στο θέμα, δημιουργώντας – άθελά τους – εικαστικά αποτελέσματα με ενδιαφέροντες συμβολισμούς.

Ο Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων (ΟΕΔΒ), ο  οποίος καταργήθηκε το 2012, ήταν υπεύθυνος για την έκδοση όλων των διδακτικών βιβλίων του Δημοτικού, του Γυμνασίου, του Λυκείου και διαφόρων σχολών. Αυτό που μαθαίναμε στο σχολείο (και αναφέρεται επίσης στο σχετικό λήμμα της Βικιπαίδειας) είναι ότι το σήμα των βιβλίων του ΟΕΔΒ ήταν η κουκουβάγια. Όμως (όπως παρατήρησε και ο  δάσκαλος Γιώργιος Τρούλης στα Ρεθεμνιώτικα Νέα, 10/03/2010) αν δει ξανά κανείς το σήμα  υπό το φως των παραπάνω πληροφοριών, ενδέχεται να καταλήξει σε ένα λίγο διαφορετικό συμπέρασμα.

Η ίδια «κουκουβάγια» (αλλά με μεγαλύτερη σχεδιαστική λεπτομέρεια, η οποία βοηθά ακόμα περισσότερο στον προσδιορισμό του είδους της) απεικονίζεται στο έμβλημα της Σχολής Μονίμων Υπαξιωματικών (ΣΜΥ)  του Στρατού Ξηράς, ενώ στην ιστοσελίδα όπου περιγράφεται το έμβλημα, αναφέρει χαρακτηριστικά: «Σύμπλεγμα κουκουβάγιας και διπλού πέλεκυ. Συμβολίζει τη μάθηση και τη γνώση (κουκουβάγια, σύμβολο των γραμμάτων και της σοφίας κατά την αρχαιότητα)»«. Άραγε ο γραφίστας είχε πάρει τιμητική άδεια για το «επίτευγμά» του;

Στο πρόγραμμα Γλαύκα, μια διαδικτυακή εφαρμογή για παιδιά με θέμα την αποκατάσταση των μνημείων της Ακρόπολης που αναπτύχθηκε από τον Τομέα Ενημέρωσης & Εκπαίδευσης της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης, πρωταγωνιστής είναι η Γλαύκα, ένα ιπτάμενο ρομπότ. Μόνο που, κατά τα φαινόμενα, η Γλαύκα ίσως να μην είναι και τόσο γλαύκα τελικά… (έχει όμως κίτρινα μάτια!) Αν μη τι άλλο, δεν μπορεί να προσάψει κανείς στους δημιουργούς της εφαρμογής ότι «κομίζουν γλαύκα ες Αθήνας». Μπούφο όμως;

Τέλος, η εφημερίδα LiFO στο editorial της 10/9/2007 με τίτλο «Nα σας συστήσουμε τον Τέλη!»  παρουσιάζει με καμάρι το νέο της λογότυπο τον Τέλη, «μια αθηναϊκή γλαύκα για την ακρίβεια» η οποία επιλέχθηκε με «σημείο αναφοράς το παλιό σήμα του ΟΕΔΒ»:

(Για να είμαι πάντως δίκαιος, πολλά από τα προσχέδια του γραφίστα που δεν επιλέχθηκαν ήταν όντως αθηναϊκές γλαύκες).