10. Η Άγνοια είναι Δύναμη (2): Όταν η λύση «έξω-από-το-κουτί» είναι … το κουτί

Το 1926, ο Karl Duncker (1903 – 1940), στο πλαίσιο της διατριβής για το Μάστερ του στον τομέα της γνωστικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Clark της Μασαχουσέτης, παρουσίασε ένα πείραμα σχετικά με την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων τον οποίο έμεινε στην ιστορία ως «το πρόβλημα του Duncker με το κερί’«. Το πείραμα λίγο-πολύ είχε ως εξής: Πάνω σε ένα τραπέζι υπήρχε ένα κουτί που περιείχε ένα κερί, μερικές πινέζες και σπίρτα. Ο Duncker ζητούσε από τους συμμετέχοντες να ανάψουν το κερί με τα σπίρτα και στη συνέχεια να προσπαθήσουν να το στερεώσουν στον τοίχο πάνω από το τραπέζι δίχως όμως να στάζει στην επιφάνεια του τραπεζιού.

candleBox1

Αυτό που παρατήρησε ο Duncker ήταν ότι οι περισσότεροι συμμετέχοντες προσπαθούσαν να στερεώσουν το κερί στον τοίχο χρησιμοποιώντας τις πινέζες ή λιώνοντάς το. Πολύ λίγοι από αυτούς σκέφτονταν να χρησιμοποιήσουν το κουτί ως «κηροπήγιο» και στη συνέχεια να το στερεώσουν στον τοίχο με τις πινέζες.

candleBox2

Ο Duncker ονόμασε το φαινόμενο αυτό «λειτουργική ακαμψία» (functional fixedness) και το περιέγραψε ως μια «νοητική προκατάληψη η οποία αποτρέπει ένα άτομο από το να χρησιμοποιήσει ένα γνωστό αντικείμενο με νέους τρόπους».

Ο Duncker επινόησε 2 επιπλέον πειράματα (ένα με 3 σχοινιά και ένα με συνδετήρες), τα οποία περιγράφονται συνοπτικά  στο άρθρο του Adamson με τίτλο Functional Fixedness as related to problem solving: A repetition of three experiments). Ο Adamson επανέλαβε τα 3 πειράματα του Duncker σε καλύτερα ορισμένες πειραματικές συνθήκες και κατέληξε στα ίδια συμπεράσματα, αλλά επίσης παρατήρησε ότι η αδυναμία παραγωγής εναλλακτικών λύσεων μειώνεται σημαντικά όταν τα αντικείμενα που αποτελούν μέρος της λύσης δεν χρησιμοποιούνται ήδη όταν πρωτοπαρουσιάζονται (π.χ., το κουτί παρουσιάζεται κενό – ξεχωριστά από τα υπόλοιπα αντικείμενα – δίχως να προϊδεάζεται η χρήση τους ως δοχείο).

To 2000,  οι German και Defeyter σε ένα άρθρο τους στο περιοδικό Psychonomic Bulletin & Review με τίτλο «Immunity to functional fixedness in young children» (Ατρωσία των μικρών παιδιών στη λειτουργική ακαμψία) έδειξαν ότι ενώ τα παιδιά ηλικίας 6-7 ετών παρουσιάζουν αντίστοιχα «προβλήματα» λειτουργικής ακαμψίας με τους ενήλικες, τα παιδιά των 5 ετών είναι εντελώς «άτρωτα» στο φαινόμενο αυτό και δεν επηρεάζονται από το εάν το αντικείμενο της λύσης χρησιμοποιείται ήδη όταν παρουσιάζεται σε αυτά ή όχι. Μάλιστα, οι επιδόσεις τους όταν το αντικείμενο χρησιμοποιείται ήδη είναι καλύτερες από αυτές των μεγαλύτερων παιδιών.

Μια ενδιαφέρουσα έκφανση του φαινομένου – ιδιαίτερα για όσους ασχολούνται με τη σχεδίαση και την εκπαίδευση – παρουσιάζεται σε ένα άρθρο του 2005 των Chrysikou και Weisberg με τίτλο «Following the Wrong Footsteps: Fixation Effects of Pictorial Examples in a Design Problem-Solving Task«. Το άρθρο αυτό περιγράφει δύο πειράματα που εξετάζουν κατά πόσο η παρουσίαση εικονογραφικών παραδειγμάτων σε συνδυασμό με γραπτές οδηγίες σχετικά με ένα σχεδιαστικό πρόβλημα μπορεί να δημιουργήσουν φαινόμενα «σχεδιαστικής ακαμψίας» σε φοιτητές με μικρή σχεδιαστική εμπειρία. Τα σχετικά αποτελέσματα δείχνουν ότι οι φοιτητές παρόλο που μελετούσαν τις οδηγίες, συνήθως ακολουθούσαν τα εικονογραφικά παραδείγματα ακόμα και όταν αυτά περιλάμβαναν στοιχεία τα οποία στην περιγραφή του προβλήματος αναφέρονταν ρητά ως προβληματικά. Το καλό πάντως είναι ότι όταν παρέχονταν ρητές οδηγίες σχετικά με την αποφυγή των χαρακτηριστικών αυτών των εικονογραφικών παραδειγμάτων, τότε η «ακαμψία» μειωνόταν σημαντικά.

Και τέλος, για ένα σύντομο διαλειμματάκι από τη λειτουργική ακαμψία μπορεί κανείς να ρίξει μια ματιά στα παρακάτω άρθρα:

Everyday items used to make creative illustrations by artist Javier Perez

99 Extraordinary, Creative and Unusual Uses for Ordinary and Everyday Objects

Top 17 Most Creative Uses From Ordinary Household Items

35 Lifechanging Ways To Use Everyday Objects

 

50 Creative Ways to Repurpose, Reuse and Upcycle Old Things

Σχετικά άρθρα:

  • Adamson, R.E. (1952). Functional Fixedness as related to problem solving: A repetition of three experiments. Journal of Experimental Psychology, 44, 288-291.
  • Chrysikou, Evangelia G.; Weisberg, Robert W. Following the Wrong Footsteps: Fixation Effects of Pictorial Examples in a Design Problem-Solving Task. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory and Cognition, Vol 31(5), Sep 2005, 1134-1148.
  • Duncker, K. (1945). On problem solving. Psychological Monographs, Vol. 58, No. 270, American Psychological Association
  • German, T.P., and Defeyter, M.A. Immunity to functional fixedness in young children. Psychonomic Bulletin & Review, December 2000, 7(4), 707-712