Daily Archives: Ιουνίου 18, 2014

9. Η Άγνοια είναι Δύναμη: Πολύ σκληρός για … Einstellung

Στο βιβλίο 1984 του George Orwell τα τρία βασικά συνθήματα του Υπουργείου Αλήθειας (υιοθετώντας τη λογική της «Διπλής Σκέψης») είναι: «Ο Πόλεμος είναι Ειρήνη. Η Ελευθερία είναι Σκλαβιά. Η Άγνοια είναι Δύναμη.» Ο Orwell βέβαια, αποδίδει στα συνθήματα αυτά αρνητικό χαρακτήρα και τα χρησιμοποιεί για να συνοψίσει στον αναγνώστη την πεμπτουσία του τρόπου χειραγώγησης των πολιτών από το Κόμμα. Για παράδειγμα, το τρίτο σύνθημα υπονοεί εμμέσως πλην σαφώς ότι η άγνοια των πολιτών είναι δύναμη για το Κόμμα.

Σύμφωνα όμως με επιστημονικές μελέτες (αλλά ακόμα και με απτά παραδείγματα της καθημερινής μας ζωής) υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις όπου – σε αντίθεση με αυτό που υποδεικνύει η «κοινή λογική» και με αυτά που μας μαθαίνουν στο σχολείο – «Η Άγνοια είναι Δύναμη».

«Ποιος από τους δύο κίτρινους κύκλους είναι μεγαλύτερος

circles

Όταν έδειξα την παραπάνω εικόνα σε 10 φοιτητές και τους ρώτησα ποιος από τους δύο κίτρινους κύκλους είναι μεγαλύτερος, όλοι ανεξαιρέτως απάντησαν ότι οι κύκλοι έχουν το ίδιο μέγεθος. Όταν τους ρώτησα γιατί το πιστεύουν αυτό, παραδέχτηκαν ότι στο παρελθόν είχαν ξαναδεί αντίστοιχες εικόνες σε τεστ με οπτικές απάτες, όπου η σωστή απάντηση είναι ότι τα δύο σχήματα, αν και δείχνουν διαφορετικά λόγω των άλλων σχημάτων που τα πλαισιώνουν, είναι ακριβώς τα ίδια. Όταν έκανα την ίδια ερώτηση σε 5 παιδάκια 3-6 ετών, όλα έδειξαν τον κύκλο στα δεξιά, ο οποίος όντως είναι κατά 8% μεγαλύτερος. Με άλλα λόγια, η προϋπάρχουσα γνώση των ενηλίκων τους επέβαλε μια απάντηση την οποία υιοθέτησαν αβίαστα παρόλο που ήταν αντίθετη με αυτό που τους υποδείκνυε ο εγκέφαλός τους. Αυτό βέβαια, δεν είναι τυχαίο, αφού ένα από τα βασικά στοιχεία της σχολικής εκπαίδευσης είναι ότι η «γνώση» είναι πάντα πιο σημαντική από τη διαίσθηση και την προσωπική εμπειρία. Από την άλλη, η άγνοια των μικρών παιδιών, όπως και στο παραμύθι με τα καινούρια ρούχα του αυτοκράτορα, τους επέτρεψε να μην είναι προκατειλημμένα και να δηλώσουν αυθόρμητα μια τόσο προφανή αλήθεια.

Τα καινούρια ρούχα του αυτοκράτορα. Εικονογράφηση του Vilhelm Pedersen (1820 – 1859). [πηγή: Wikipedia]

Η περίπτωση αυτή είναι ένα απλό παράδειγμα, ενός φαινομένου το οποίο επιστημονικά αποκαλείται “Einstellung effect” (σε ελεύθερη μετάφραση «το αποτέλεσμα της Ρύθμισης»), του οποίου «νονός» ήταν o Abraham Luchins. Ο  Luchins το 1942 διεξήγαγε μια σειρά από πειράματα στα οποία οι συμμετέχοντες έπρεπε να μετρήσουν συγκεκριμένες ποσότητες νερού χρησιμοποιώντας 3 κανάτες γνωστής χωρητικότητας. Οι συμμετέχοντες, 483 παιδιά ηλικίας 9-12 ετών, ήταν χωρισμένοι σε 2 ομάδες. Στην ομάδα Α έδωσε πρώτα 5 προβλήματα «προπόνησης», προτού τους αναθέσει να επιλύσουν τα 4 προβλήματα του πειράματος. Τα προβλήματα «προπόνησης» απαιτούσαν όλα ακριβώς την ίδια προσέγγιση για να επιλυθούν. Στην ομάδα Β («ομάδα ελέγχου»), δεν έδωσε καθόλου προβλήματα «προπόνησης». Αυτό που προέκυψε μέσα από τα πειράματα αυτά ήταν ότι η ομάδα Α κατά κανόνα υιοθετούσε τη λύση που είχε μάθει στην προπόνηση ακόμα και αν για τα τελικά προβλήματα υπήρχε απλούστερη ή και εντελώς διαφορετική λύση, ενώ η ομάδα Β δεν επέδειξε τέτοιου είδους συμπεριφορά. Το ενδιαφέρον είναι ότι όταν σε αντίστοιχα πειράματα (που διεξήγαγε το 1950 μαζί με τη γυναίκα του Edith Hirsch Luchins) δόθηκε στους συμμετέχοντες προφορικά η προειδοποίηση «μην είστε τυφλοί», το φαινόμενο Einstellung μειώθηκε αισθητά. Επίσης παρατήρησαν ότι σε περιπτώσεις όπου η πίεση αυξάνεται (π.χ., λόγω χρονικών περιορισμών, κρισιμότητας του διαγωνίσματος) η επίδραση του φαινομένου Einstellung αυξάνεται δραματικά.

Woman Pouring Water into a Jar, Gerrit Dou, c.1640, Musée du Louvre, Paris
(πηγή: WikiArt)

Στην ταινία “Die Hard III with a vengeance” (Πολύ Σκληρός για να Πεθάνει 3) ο John McLane (Bruce Willis) μαζί με τον Zeus (Samuel L. Jackson) καλούνται να επιλύσουν μια σειρά από δύσκολους γρίφους προκειμένου να σώσουν την πόλη από τον σατανικό Peter Krieg (Jeremy Irons). Ο τέταρτος γρίφος είναι το πρόβλημα με τις κανάτες, καθώς πρέπει να μετρήσουν ακριβώς 4 γαλόνια χρησιμοποιώντας δοχεία των πέντε και των τριών γαλονιών.

Το σχετικό απόσπασμα από την ταινία:

Υπάρχουν επίσης πρόσφατες μελέτες σχετικά με το σκάκι (ένα ενδιαφέρον άρθρο είναι το «Psychological warfare and Einstellung effect» των Heather Sheridan και Rick Lahaye), οι οποίες αναφέρουν ότι και σε αυτό το χώρο υπάρχει έντονο το φαινόμενο Einstellung και μάλιστα επηρεάζει εξίσου τους νέους όσο και τους έμπειρους παίκτες (και οι δύο κατηγορίες έχουν περίπου 50% πιθανότητα να πέσουν θύματά του), ωθώντας τους να καταναλώνουν περισσότερο χρόνο εξετάζοντας οικίες λύσεις και λιγότερο αναζητώντας νέες, με αποτέλεσμα πολύ συχνά να επιλέγουν μια οικία λύση ακόμα και όταν αυτή δεν είναι η βέλτιστη δυνατή (η διαφορά ανάμεσα στους έμπειρους και τους άπειρους είναι ότι οι πρώτοι όταν δεν επιλέγουν μια «Einstellung» λύση, διαλέγουν τη βέλτιστη δυνατή, ενώ οι δεύτεροι επιλέγουν – πλην ελάχιστων εξαιρέσεων – μια ακόμα χειρότερη). Αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι ο Emanuel Lasker, Γερμανός μαθηματικός, φιλόσοφος και Παγκόσμιος Πρωταθλητής στο σκάκι για 27 ολόκληρα χρόνια (από το 1894 ως το 1921), έδινε την εξής συμβουλή επιτυχίας:»όταν δεις μια καλή κίνηση – περίμενε – και αναζήτησε μια καλύτερη!»

Με βάση τα παραπάνω, αν αναλογιστεί κανείς το εκπαιδευτικό μας σύστημα, αντιλαμβάνεται ότι – σε μεγάλο βαθμό – δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια μαραθώνια «προπόνηση» για το φαινόμενο  Einstellung – ένας τεράστιος μηχανισμός «Ρύθμισης» των παιδικών εγκεφάλων, καθώς, από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού ως και τα τελευταία έτη του Πανεπιστημίου, οι μαθητές «εκπαιδεύονται» συστηματικά στο αναπαράγουν ξανά και ξανά τις ίδιες «σωστές» λύσεις και προδιαγεγραμμένες απαντήσεις ενός εθνικού «τυφλοσούρτη», σε όλα ανεξαιρέτως τα μαθήματα από τα Μαθηματικά και τις Φυσικές Επιστήμες έως ακόμη και την Έκθεση.

 

Σημαντική σημείωση: Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, θα πρέπει να τονίσω στο σημείο αυτό ότι το συγκεκριμένο άρθρο δεν προσπαθεί να προπαγανδίσει ότι η άγνοια είναι καλό πράγμα και η γνώση κακό (ούτως ή άλλως, η γενικότερη φιλοσοφία και προσέγγιση του blog είναι ότι στο χώρο της σκέψης δεν μπορούν να υπάρχουν δίπολα τύπου άσπρο-μαύρο). Από την άλλη όμως, η γνώση δεν είναι απόλυτη, ούτε και σταθερή. Ιδιαίτερα στον χώρο της επιστήμης, η «μοίρα» κάθε γνώσης είναι αναπόφευκτα κάποια στιγμή να επεκταθεί, να διορθωθεί ή ακόμη και να καταργηθεί. Έτσι λοιπόν, είναι σημαντικό κανείς να έχει ανοικτό μυαλό και να μην προσκολλάται σε κάτι επειδή «έτσι το έμαθε». Τα μεγάλα άλματα στην ανθρώπινη σκέψη συνήθως δεν γίνονται συμπληρώνοντας προϋπάρχουσες γνώσεις, αλλά ανατρέποντας εντελώς τις εκάστοτε θεωρίες και δεδομένα. Γι’ αυτό άλλωστε συνήθως τα βαφτίζουμε και «επαναστάσεις». Επιπλέον, όταν μιλάμε για καινοτομία, αυτή αναγκαστικά μόνο στο χώρο της άγνοιας μπορεί να αναζητηθεί. Επομένως, δεν είναι κακό μερικές φορές προτού αναζητήσουμε μια λύση σε ένα πρόβλημα μέσα από τις γνώσεις άλλων, να σχηματίσουμε πρώτα τη δική μας λύση, έχοντας φυσικά «επίγνωση της άγνοιάς μας». Στη συνέχεια, αφού αποκτήσουμε σχετικές γνώσεις μπορούμε να δούμε και να συγκρίνουμε μήπως η άγνοια, μας επέτρεψε να σκεφτούμε κάτι το διαφορετικό. Σε περίπτωση που εμείς είμαστε ήδη γνώστες (και άρα προκατειλημμένοι), μπορούμε κάλλιστα να ρωτήσουμε κάποιον που δεν γνωρίζει και να προσπαθήσουμε να αναζητήσουμε καινοτόμα στοιχεία μέσα από τη δική του οπτική γωνία.

Τα σχετικά άρθρα των Luchins:

  • Luchins, A. S. Mechanization in problem solving – the effect of Einstellung. Psychological Monographs, 54, No. 6, 95 (1942)
  • Luchins, A. S., & Luchins, E. H. (1950). New experimental attempts at preventing mechanization in problem solving. Journal of General Psychology, 42, 279–297.