8. Abba-Dabba-Ooga-Booga … ουκ εν τω πολέμω θνήξεις

Το ενδιαφέρον βιβλίο του Craig Conley με τίτλο «Magic Words: A Dictionary» περιλαμβάνει μια συλλογή από 720 μαγικές λέξεις και φράσεις από όλον τον κόσμο, οι οποίες συνοδεύονται από περιγραφές σχετικά με την προέλευσή τους, καθώς και από ιστορικά και άλλα στοιχεία (σημ.: το βιβλίο υπάρχει και on-line).  Διαβάζοντας κανείς τον πίνακα περιεχομένων μπορεί να δει ότι πάρα πολλές από αυτές (αν όχι οι περισσότερες) είναι λέξεις δίχως νόημα, δηλ. «ανοησίες», όπως για παράδειγμα “Abracadabra”, “Alakazam”, και η αγαπημένη μου “Abba-Dabba-Ooga-Booga-Hoojee-Goojee-Yabba-Dabba-Doo”. Και όποιος έχει διαβάσει ή δει τις ιστορίες του Harry Potter, θα έχει παρατηρήσει ίσως ότι όλα τα ξόρκια είναι ακαταλαβίστικες λέξεις (στη συγκεκριμένη περίπτωση, η J. K. Rowling έχει χρησιμοποιήσει λέξεις δίχως νόημα που προέρχονται ή μοιάζουν με Λατινικές).

Τα ξόρκια από τις ταινίες του Harry Potter:

Αυτό βέβαια, δε συμβαίνει καθόλου τυχαία. Η «ανοησία» (δηλ., η έλλειψη συγκεκριμένου ή μοναδικού νοήματος) είναι πολύ πιο ισχυρή από το νόημα, κυρίως επειδή μπορεί να αποκτήσει οποιοδήποτε νόημα, αφήνοντας έτσι ανοιχτό ένα «παραθυράκι» για να παρεισφρήσει η φαντασία. Η ίδια μαγική λέξη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να βγάλει ένας ταχυδακτυλουργός ένα κουνέλι από το καπέλο του ή για να μετατρέψει μια μάγισσα έναν πρίγκιπα σε βάτραχο. Οι δυνάμεις και τα όρια μιας «ανόητης» λέξης περιορίζονται μόνο από τη φαντασία και τη δημιουργικότητα αυτού που την προφέρει. Όταν όμως μια μαγική λέξη είναι έστω και μερικώς κατανοητή, τότε οι δυνάμεις της αυτομάτως μειώνονται. Για παράδειγμα, η φράση «σουσάμι άνοιξε» μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο για να ανοίξει τη σπηλιά των 40 κλεφτών ή το πολύ-πολύ την πόρτα από κάποιο «έξυπνο» σπίτι του μέλλοντος.

Παρεμπιπτόντως, το Abracadabra – ή Αβρακαδάβρα(!) στην Ελληνική του απόδοση όπως το βρήκα στη Βικιπαίδεια – είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα περίπτωση «ανόητης» μαγικής λέξης, καθώς η προέλευσή του χάνεται στα βάθη των αιώνων, έχει χρησιμοποιηθεί από μια πληθώρα πολιτισμών και συναντάται σε πολλές γλώσσες σε όλο τον κόσμο. Μάλιστα, υπάρχει η εικασία ότι είναι διεθνώς η  περισσότερο οικουμενικά υιοθετημένη φράση που προφέρεται σε τόσες πολλές γλώσσες αυτολεξεί, δίχως μετάφραση, Η πιο διαδεδομένη άποψη είναι ότι προέρχεται από την Αραμαϊκή γλώσσα , η οποία συγγενεύει στενά με την εβραϊκή και η προέλευσή του αποδίδεται στους Χαλδαίους, έναν Βιβλικό λαό από τη Βαβυλώνα που υπήρξε μεταξύ του 10ου και του 6ου αιώνα π.Χ.. Η πρώτη γνωστή αναφορά της είναι σε ένα βιβλίο του 3ου αιώνα μ.Χ. με τίτλο Liber Medicinalis του ιατροφιλόσοφου Serenus Sammonicus και αφορά στην κατασκευή φυλαχτών με ιατρικές ιδιότητες.

Η ιέρεια των Δελφών, πίνακας του Τζων Κόλιερ, 1891
[πηγη: Wikimedia Commons]

Όμως δεν είναι μόνο στη μαγεία, στα παραμύθια και στα ταχυδακτυλουργικά κόλπα όπου η δύναμη των «ανόητων» λέξεων και φράσεων είναι τόσο μεγάλη.  Από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως και τον 4ο αιώνα μ.Χ. το μαντείο των Δελφών αποτελούσε το γνωστότερο μαντείο της Αρχαίας Ελλάδας και του τότε γνωστού κόσμου. Εκεί, η Πυθία, η Πρωθιέρεια του Θεού Απόλλωνα, χρησμοδοτούσε σε κατάσταση έκστασης, καθισμένη σε έναν τρίποδα πάνω από ένα χάσμα γης που ανέδιδε αναθυμιάσεις. Οι ακατάληπτοι χρησμοί της Πυθίας «μεταφράζονταν» σε έμμετρους διφορούμενους στίχους από έναν ιερέα – τον «προφήτη». Με άλλα λόγια, οι «ανοησίες» της Πυθίας, μεταφράζονταν σε περισσότερο κατανοητές «ανοησίες». Σε αυτήν την περίπτωση, η ανοησία είχε διττό ρόλο: αφενός, αναδείκνυε το γεγονός ότι ένας κοινός θνητός δεν θα μπορούσε ποτέ να επικοινωνήσει απευθείας με έναν θεό (αλλιώς το μαντείο δεν θα είχε κανέναν ρόλο) και αφετέρου, ένας θεός δεν θα μπορούσε ποτέ να κάνει λάθος (αλλιώς το μαντείο δεν θα είχε δύναμη) – οι θνητοί είναι αυτοί που ενίοτε ενδέχεται να μην καταλάβαιναν σωστά τα «λεγόμενά» του. Παρόλο λοιπόν που οι άνθρωποι γνώριζαν ότι ο χρησμός που θα λάβαιναν θα ήταν «μεταφρασμένος» και διφορούμενος, το μαντείο των Δελφών θεωρούταν το εγκυρότερο όλων και είχε τεράστια δύναμη, ενώ η συμβουλή του θεωρούταν απαραίτητη τόσο για καθημερινά, όσο και για εξαιρετικά σημαντικά θέματα όπως οι πόλεμοι και οι αποικισμοί. 

Ο πιο διάσημος ίσως χρησμός της Πυθίας, είναι ο περίφημος «Ήξεις, αφήξεις ουκ, εν τω πολέμω θνήξεις» (από όπου μας έχει μείνει και η έκφραση «Ήξεις, αφήξεις»), τον οποίο όμως όπως διάβασα πρόσφατα σε ένα άρθρο του Νίκου Σαραντάκου με τίτλο «Ήξεις χωρίς αφίξεις», ουδέποτε φαίνεται να έχει ειπωθεί από το Μαντείο των Δελφών, καθώς δεν αναφέρεται πουθενά στην αρχαία γραμματεία, ούτε αυτολεξεί, ούτε καν στο περίπου.