4. Οι «ανόητες» επιγραφές των Αρχαίων Ελλήνων και τα «βαρβαρελληνικά»

Ως τον 7ο αιώνα π.Χ., τα βασικά θέματα των ελληνικών αγγείων ήταν γεωμετρικά μοτίβα και εξωτικά ζώα ή τέρατα. Μετέπειτα, οι σκηνές που εμφανίζονται σε αυτά αλλάζουν και αρχίζουν να παρουσιάζουν ιστορίες (πόλεμος, κυνήγι, μυθολογικά θέματα), αλλά και καθημερινές δραστηριότητες (αγωνίσματα, συμπόσια, κορίτσια που γεμίζουν τα σταμνιά τους). Ταυτόχρονα, οι Έλληνες αγγειογράφοι προσθέτουν τα ονόματα των πρωταγωνιστών των σκηνών (ή ακόμα και των αντικειμένων).

Ο Διόνυσος και δύο Μαινάδες, η μία κρατά έναν λαγό (μελανόμορφος αμφορέας, περ. 550–530 π.Χ.) Φέρει τις επιγραφές ΔΙΟΝΥΣΟΣ και ΑΜΑΣΙΣ ΜΕΠΟΙΕΣΕΝ (ο Αμασις με έφτιαξε). [πηγή: Wikimedia Commons]

Καθώς περνούν τα χρόνια, τα θέματα των αγγείων εμπλουτίζονται και ταυτόχρονα προσθέτονται νέα είδη επιγραφών, όπως για παράδειγμα τα ονόματα των δημιουργών τους, ευχές, «διαφημιστικά» μηνύματα (αγόρασέ με και καλοψωνίζεις), κλπ. [Όλα αυτά τα στοιχεία τα έχω αντλήσει από ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο της Αλίκης Kauffman-Σαμαρά με τίτλο «Επιγραφές στα μελανόμορφα αγγεία του 6ου αιώνα π.Χ.«]

Ανάμεσα στα διάφορα είδη των επιγραφών, υπάρχουν και κάποιες οι οποίες στο άρθρο της Kauffman-Σαμαρά αναφέρονται ως «ασυνάρτητες επιγραφές» και «ψευδοεσπιγραφές», ενώ αλλού τις βρήκα επίσης και ως «χωρίς νόημα επιγραφές». Στα Αγγλικά, χρησιμοποιείται ο όρος «nonsense inscriptions». Εν συντομία, οι εναλλακτικές ερμηνείες που έχουν δοθεί από τους αρχαιολόγους έως σήμερα για αυτές είναι οι εξής:

(α) Έχουν γίνει από αγράμματους αγγειογράφους οι οποίοι (για λόγους κύρους) ήθελαν να το «παίξουν» εγγράμματοι.

(β) Έχουν γίνει από αγράμματους αγγειογράφους οι οποίοι προσπαθούσαν να μιμηθούν την «υπογραφή» ενός γνωστότερου καλλιτέχνη (κάτι σαν τα σημερινά «μαϊμού» προϊόντα, δηλαδή).

(γ) Έχουν γίνει από (αγράμματους) αγγειογράφους για διακοσμητικούς λόγους.

Η λεγόμενη «Πιετά του Μέμνονος». Η Ηώς ανασηκώνει το πτώμα του γιου της Μέμνονα. Αττικό ερυθρόμορφο αγγείο (περ. 480-490 π.Χ.). Περιλαμβάνει διάφορες επιγραφές «με νόημα», όπως ΗΕΡΜΟΓΕΝΕΣ ΚΑΛΟΣ, ΗΕΟΣ (Ηώς), ΔΟΡΙΣ ΕΓΡΑΦΣΕΝ, ΜΕΜΝΟΝ, ΚΑΛΙΑΔΕΣ ΕΠΟΙΗΣΕΝ καθώς και την «ανόητη» επιγραφή ΕΕΝΕΜΕΚΝΕΡΙΝΕ. [πηγή: Wikimedia Commons]

Δεν ξέρω αν οφείλεται στην άγνοια μου γύρω από το θέμα ή (και) στο γεγονός ότι προέρχομαι από το χώρο των θετικών επιστημών, αλλά όλες οι παραπάνω ερμηνείες δεν φαίνονται ιδιαίτερα πειστικές.

Καταρχάς, από τη στιγμή που οι «αγράμματοι» καλλιτέχνες μπορούσαν να αναγνωρίσουν και να αναπαράγουν σωστά τους χαρακτήρες του αλφαβήτου, δεν ήταν «εντελώς» αγράμματοι. Γνώριζαν τη μορφή, τη λειτουργία και τη χρήση των γραμμάτων. Επομένως, ήξεραν ότι ορισμένοι συνδυασμοί τους είχαν νόημα και κάποιοι άλλοι όχι. Άρα, αν κάποιος αγράμματος ήθελε να φανεί ως «γραμματιζούμενος», το φυσικό επόμενο θα ήταν να αντέγραφε κάποιες έτοιμες λέξεις, πράγμα που είναι και πολύ ευκολότερο από το να δημιουργήσει νέες, αυτοσχέδιες. Επίσης, οποιοδήποτε «αγράμματο» άτομο με βασικό επίπεδο νοημοσύνης, σίγουρα θα μπορούσε να κατανοήσει ότι κανείς δεν θα το θεωρούσε ως εγγράμματο αν έγραφε πάνω στα αγγεία του ασυναρτησίες. Και εν τέλει, αν το έκανε στην αρχή, κάποια στιγμή κάποιος άλλος θα του το έλεγε. Άρα, το (α) φαίνεται να είναι η λιγότερο βάσιμη ερμηνεία.

Το (β) τώρα, είναι εξίσου προβληματικό με το (α). Γιατί αν ήθελε ο αγγειογράφος να μιμηθεί την υπογραφή κάποιου άλλου, ήταν πολύ πιο εύκολο (και με καλύτερο αποτέλεσμα) να την αντιγράψει, από το να φτιάξει μια δική του.

Με βάση τα παραπάνω, το (γ) αρχίζει πλέον να μοιάζει κάπως πιθανό, αν δεν υπήρχαν δύο τουλάχιστον σχετικά προβλήματα. Πρώτον, όσο κι αν έψαξα δεν κατάφερα να βρω κάποια άλλη αναφορά όπου στην Αρχαία Ελλάδα τυχαίες ακολουθίες γραμμάτων να χρησιμοποιούνται για διακοσμητικούς λόγους (να τονίσω και πάλι βέβαια, ότι οι γνώσεις μου σχετικά με το θέμα είναι εξαιρετικά περιορισμένες). Δεύτερον, συχνά συνυπάρχουν στο ίδιο αγγείο επιγραφές «χωρίς νόημα» μαζί με «κανονικές» (π.χ. περίπου το 1/3 από αυτά που περιέχονται στο Corpus of Attic Vase Inscriptions). Αυτό το δεύτερο στοιχείο αποδυναμώνει επίσης τη θεωρία των «αγράμματων» αγγειογράφων, αφού δεν μπορεί το ίδιο άτομο να μην ήξερε γράμματα όταν ζωγράφιζε τη μία πλευρά και να έμαθε όταν έφτιαχνε την άλλη…

Στο άρθρο της η  Kauffman-Σαμαρά, αντιμετωπίζει τις διαδεδομένες απόψεις με σκεπτικισμό («η συστηματική χρησιμοποίηση των ψευδοεπιγραφών σε μεγάλα και μικρότερα αγγεία μας εμποδίζει να θεωρήσουμε ως αιτία της την άγνοια της γραφής από τους καλλιτέχνες, όπως ίσως συνέβαινε σε μερικές περιπτώσεις στους τυρρηνικούς αμφορείς.») Βέβαια, στη συνέχεια σπεύδει να υποστηρίξει το (γ), με μια μικρή παραλλαγή: «Όσο για τα αγγεία που στη μια τους όψη φέρουν πραγματικές και στην άλλη ψευδείς επιγραφές, υπάρχουν δύο πιθανές ερμηνείες: ο καλλιτέχνης ή ακολουθεί ελεύθερα τη «μόδα» των ψευδοεπιγραφών και τις βάζει μόνο στη μία παράσταση ή φροντίζει περισσότερο τη μία όψη, γράφοντας δίπλα στις μορφές τις επιγραφές τους ενώ στην άλλη απλώς τις μιμείται.»

Κατά την προσωπική μου άποψη, ούτε οι νέοι αυτοί ισχυρισμοί είναι ιδιαίτερα πειστικοί. Πως και γιατί έγιναν ξαφνικά «μόδα» οι ψευδοεπιγραφές, τις οποίες μάλιστα τις έφτιαχναν οι «αγράμματοι»; Επίσης, δεν θα έπρεπε να υπάρχει έστω και μία πηγή που να κάνει αναφορά σε ένα τόσο ιδιαίτερο φαινόμενο; Από την άλλη, τι εξυπηρετεί τον καλλιτέχνη να γράψει «ασυναρτησίες» από τη μία πλευρά, οι οποίες συχνά έχουν και πολύ περισσότερα γράμματα και επομένως απαιτούν περισσότερο χρόνο από ότι οι κανονικές λέξεις; 

Πρόσφατα, οι Adrienne Mayor (Stanford University), John Colarusso (McMaster University), και David Saunders (J. Paul Getty Museum), με ένα άρθρο τους με τίτλο Making Sense of “Nonsense” Inscriptions: Non-Greek Words Associated with Amazons and Scythians on Ancient Greek Vases πρότειναν μια νέα ερμηνεία για ορισμένες τουλάχιστον από τις επιγραφές αυτές. Αναλύοντας τα γλωσσικά χαρακτηριστικά «ανόητων» επιγραφών 13 αγγείων τα οποία κατασκευάστηκαν από εγγράμματους αγγειογράφους και αναπαριστούν σκηνές με Σκύθες και Αμαζόνες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι ακατανόητες λέξεις μπορούν να αποκωδικοποιηθούν ως ονόματα και λέξεις αρχαίων «βαρβαρικών» γλωσσών από την περιοχή του Καυκάσου. Η ανακάλυψη αυτή, αν και αφορά σε ένα πολύ μικρό ποσοστό επιγραφών,  προσθέτει μια νέα οπτική στο θέμα και, αν μη τι άλλο, μια πολύ πιο ρεαλιστική εξήγηση.

Έτσι λοιπόν, καθώς τα αγγεία (όπως και τα νομίσματα) άλλαζαν πολλά χέρια και ταξίδευαν από τόπο σε τόπο, αποτελούσαν σε έναν βαθμό τα social media της εποχής εκείνης, και κατ” αντιστοιχία του φαινομένου μου σήμερα ονομάζουμε «greeklish«, θα μπορούσαμε κάλλιστα να πούμε ότι οι «ανόητες» επιγραφές αυτές ήταν γραμμένες σε βαρβαρελληνικά» :-)

Εν κατακλείδι, το θέμα μου είναι ότι πολύ συχνά, οι «ειδικοί» όταν κάτι δεν μπορεί να κατανοηθεί / εξηγηθεί με βάση τις γνώσεις τους, θεωρούν αυτομάτως ότι είναι «α-νόητο», ασυνάρτητο. Για παράδειγμα, αν κάτι είναι γραμμένο σε Γραμμική Α, η οποία δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί (οπότε είναι αποδεκτό για έναν ειδικό να μην μπορεί να το καταλάβει), τότε θεωρείται μυστήριο και όχι «ανόητο». Αν κάτι όμως είναι γραμμένο με το αρχαίο ελληνικό αλφάβητο και ο «ειδικός» δεν μπορεί να το κατανοήσει, τότε αυτό δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο παρά ανοησία.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση βέβαια, δεν είναι προνόμιο των αρχαιολόγων, ούτε άλλωστε και είναι στόχος του παρόντος άρθρου να κρίνει τον συγκεκριμένο κλάδο και τους ανθρώπους του. Πόσες και πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει τον «επιστήμονα/δάσκαλο/ενήλικο/Χ» να κρίνει τα λεγόμενα του «συναδέλφου/μαθητή/παιδιού/Υ» ως ανοησίες, μόνο και μόνο επειδή ο ίδιος («που ξέρει») αδυνατεί να τα κατανοήσει…

 

ΥΓ: Κάτι επίσης που βρήκα ενδιαφέρον στα άρθρα που διάβασα, είναι ότι οι συγγραφείς πάντα γράφουν κάτι του στυλ «για το θέμα αυτό υπάρχουν υπάρχουν Χ ερμηνείες και είναι οι εξής…» και μετά παραθέτουν τις ερμηνείες με τρόπο όπου ουσιαστικά προεξοφλούν ότι θα πρέπει η σωστή να είναι οπωσδήποτε μία από αυτές. Ανάμεσα σε αυτές τις επιλογές όμως κανείς δεν προσθέτει και την πιθανότερη που είναι «δεν έχουμε προς το παρόν την παραμικρή ιδέα». Με άλλα λόγια, ο κάθε συγγραφέας αρνείται να παραδεχτεί δημόσια ότι ενδέχεται να υπάρχουν και ορισμένα πράγματα τα οποία ο ίδιος ως «ειδικός» να μην γνωρίζει…